اولین ماهواره مرکز داده گوگل آنلاین شد؛ هوش مصنوعی گوگل از فضا شعر نوشت
پروژهی جسورانهی گوگل برای انتقال مراکز داده به فضا، وارد فاز عملیاتی جدیدی شده است. ماهواره مرکز داده گوگل که با نام پروژهی «سانکچر» (Suncatcher) شناخته میشود، پس از پرتاب موفق در اوایل همین ماه در کنار بیش از ۱۰۰ فضاپیمای دیگر با یک موشک فالکون ۹ متعلق به اسپیسایکس، اکنون بهطور رسمی آنلاین شده و با زمین در ارتباط است. این اتفاق را میتوان یکی از ملموسترین گامهای عملی در مسیر خواب دیرینهی صنعت فناوری برای ساخت مراکز دادهی مداری دانست.
زمینه و پسزمینه
این ماهواره چهار پردازندهی تخصصی TPU گوگل را حمل میکند و قادر است تا سقف یک کیلووات برق تولید کند؛ اما به دلیل محدودیت توان، تنها یکی از این چهار تراشه در هر لحظه میتواند روشن باشد، آنهم برای حداکثر حدود ۲۰ دقیقه. این محدودیت، همراه با پیچیدگیهای ارتباط فضا-زمین، یکی از چالشهای اصلی این پروژهی آزمایشی است. پس از حدود سه هفته فرآیند راهاندازی و آزمایش زیرسیستمها، مهندسان گوگل بالاخره اولین دستور را برای این ماهواره ارسال کردند: نوشتن یک هایکو (شعر کوتاه ژاپنی) دربارهی حضور در فضا، با استفاده از مدل جما ۴ (Gemma 4) ساختهشده توسط گوگل دیپمایند.
پاسخ این مدل هوش مصنوعی که مستقیماً از فضا دریافت شد، چنین بود: «کرهی آبی زیر پا / جریان داده در آرامشی بیصدا / نور ستارهها هستهام را تغذیه میکند.» گوگل همچنین از این ماهواره خواسته تا گزارشی از شرایط مداری اطراف خودش ارائه دهد، موضوعی که از نظر فنی اهمیت بیشتری نسبت به شعرسرایی دارد، چون نشان میدهد سامانه در شرایط واقعی فضا بهدرستی کار میکند.
تحلیل: چرا مرکز داده در فضا؟
ایدهی اصلی پشت پروژهی سانکچر این است که در فضا، بهخصوص در مدارهای مشخص، انرژی خورشیدی بهطور تقریباً پیوسته و بدون وقفههای شبانه یا ابری در دسترس است؛ این یعنی پتانسیل تئوریک برای تغذیهی پردازشهای سنگین هوش مصنوعی بدون وابستگی به شبکهی برق زمینی و بدون مصرف آب برای خنکسازی، که یکی از بزرگترین دغدغههای زیستمحیطی مراکز دادهی زمینی امروزی است. مرحلهی بعدی آزمایشها قرار است عملکرد این تراشهها را در برابر تشعشعات فضایی و تنشهای حرارتی محیط فضا بررسی کند؛ موضوعی که میتواند باعث خطاهای بهاصطلاح «بیتفلیپ» (bit flip) در حافظهی رایانهای شود، یعنی تغییر ناخواستهی مقدار ذخیرهشده در حافظه که میتواند دادهها را بدون فعالکردن ابزارهای معمول پایش خراب کند.
طبق آزمایشهای پیشین روی زمین، تأثیر تشعشعات برای بارهای کاری استنتاج (inference) احتمالاً محدود خواهد بود، اما برای آموزش مدلها (training) میتواند مشکل بزرگتری باشد. اکنون تیم گوگل فرصت دارد این فرضیه را در شرایط واقعی فضا، نه فقط در شبیهسازی، بسنجد. اگر نتایج این آزمایش مثبت باشد، گام بعدی پرتاب دو ماهوارهی دیگر مجهز به تراشههای پیشرفتهتر در سال ۲۰۲۷ خواهد بود؛ ماهوارههایی که توان تولید برق بیشتری خواهند داشت و قابلیت ارتباط نوری میانماهوارهای (inter-satellite optical links) را هم به نمایش میگذارند تا بتوانند بارهای کاری توزیعشده و هماهنگ را پردازش کنند.
نکتهی جالب این است که رویکرد گوگل در این زمینه با رقبایش تفاوت دارد. در حالیکه شرکتهایی مانند Starcloud و Cowboy Space روی پردازش مستقل در هر ماهواره تمرکز دارند، گوگل و اسپیسایکس به دنبال ایجاد شبکهای از ماهوارههای مرتبط با لینکهای نوری سریع هستند تا بتوانند بارهای کاری منسجم و توزیعشده را پردازش کنند؛ رویکردی که از نظر فنی پیچیدهتر اما بالقوه قدرتمندتر است. نباید فراموش کرد که آلفابت، شرکت مادر گوگل، سهام قابلتوجهی در اسپیسایکس دارد و موفقیت هر دو پروژه در گرو توسعهی موشک Starship است؛ موشک غولپیکر و بازگشتپذیر ایلان ماسک که هنوز در مراحل توسعه قرار دارد. طبق یک تحلیل علمی منتشرشده توسط تیم سانکچر، برای رسیدن به کاهش هزینهی مشابه با آنچه موشکهای قبلی اسپیسایکس تجربه کردند، Starship باید حدود ۱۸۰۰ بار پرتاب شود؛ رقمی که نشان میدهد این پروژه هنوز در افق چند ساله قرار دارد، نه چند ماهه.
ارتباط این پروژه با چالشهای مالی گوگل در جستوجو
در حالیکه پروژهی سانکچر یک رؤیای بلندمدت برای دههی ۲۰۳۰ محسوب میشود، شرکت مادر آن یعنی آلفابت این روزها با چالش کوتاهمدتتری در زمین دستوپنجه نرم میکند: سهام آلفابت پس از گزارش مالی اخیر این شرکت افت قابلتوجهی را تجربه کرد، چون مشخص شد تلاشهای گوگل برای ادغام هوش مصنوعی در کسبوکار جستوجو —از جمله حالتهای جدید جستوجوی هوشمند— بهطور همزمان رشد درآمد تبلیغاتی این بخش را کند کرده است. این یافته برای فعالان سئو و بازاریابی دیجیتال اهمیت زیادی دارد؛ چون نشان میدهد حتی خود گوگل هم با پیامدهای اقتصادی گذار به جستوجوی مبتنی بر هوش مصنوعی دستبهگریبان است، نه فقط ناشران و وبسایتهای مستقل.
به بیان دیگر، همان روندی که باعث کاهش ترافیک ارجاعی به سایتهایی مانند ردیت شده، بهطور موازی روی درآمد تبلیغاتی خود گوگل هم سایه افکنده است. این موضوع میتواند در بلندمدت گوگل را مجبور کند تا در سرعت و نحوهی عرضهی ویژگیهای هوش مصنوعی در جستوجو تعادل دقیقتری میان تجربهی کاربری و منافع تجاری تبلیغاتی پیدا کند؛ موضوعی که مستقیماً بر استراتژی سئوی هر کسبوکاری که به ترافیک گوگل وابسته است اثر میگذارد.
یک «مونشات» کلاسیک گوگل در میان نگرانیهای کوتاهمدت
پروژهی سانکچر را میتوان نمونهی کلاسیکی از آنچه در فرهنگ سازمانی گوگل «مونشات» (moonshot) نامیده میشود دانست؛ یعنی سرمایهگذاری روی زیرساختی که ممکن است در افق زمانی ده ساله اقتصادی شود، نه در چند فصل مالی آینده. این نوع پروژهها معمولاً از بخش آزمایشگاهی X (آزمایشگاه نوآوری آلفابت) بیرون میآیند و با منطق متفاوتی نسبت به محصولات اصلی گوگل مثل جستوجو یا اندروید ارزیابی میشوند. ریسک بالا، بازهی زمانی بلند و پتانسیل تحولآفرین، سه ویژگی مشترک همهی این پروژههاست.
با این حال، مسیر رسیدن از یک ماهوارهی آزمایشی با چهار تراشه تا یک شبکهی واقعی مراکز دادهی مداری که بتواند بار کاری تجاری واقعی پردازش کند، بهمراتب طولانیتر و پرهزینهتر از آن چیزی است که در تیترهای خبری نشان داده میشود. همان تحلیل علمی که در گزارش اصلی به آن اشاره شد و رقم ۱۸۰۰ پرتاب برای موشک استارشیپ را مطرح میکند، بهخوبی نشان میدهد که حتی با فرض موفقیت کامل در تمام آزمایشهای فنی، چالش اقتصادی مقیاسپذیری این پروژه هنوز حلنشده باقی میماند.
چرا این خبر برای فعالان فناوری ایرانی هم جذاب است؟
برای بسیاری از علاقهمندان به فضا و هوش مصنوعی در ایران، این خبر نمونهی خوبی از نحوهی تلاقی دو حوزهی پیشرفتهی فناوری —صنعت فضایی و هوش مصنوعی مولد— است. استفاده از یک مدل زبانی کوچک و متنباز مانند جما ۴ برای یک آزمایش نمادین در فضا، نشان میدهد که حتی غولهایی مثل گوگل هم برای آزمایشهای اولیه و کمریسک، به سمت مدلهای سبکتر و کمهزینهتر میروند، نه لزوماً بزرگترین و قدرتمندترین مدلهای خود. این خودش نکتهی آموزندهای برای توسعهدهندگانی است که فکر میکنند همیشه باید از بزرگترین مدل ممکن استفاده کنند؛ گاهی انتخاب درست، مدلی است که برای همان کار خاص، بهاندازهی کافی خوب و در عین حال سبک و کمهزینه باشد.
در نهایت، باید این خبر را در کنار سایر پروژههای مشابه صنعت، از جمله تلاشهای اسپیسایکس و استارتآپهای کوچکتر مثل Starcloud، پیگیری کرد تا ببینیم کدام رویکرد —شبکهی متصل با لینک نوری گوگل، یا پردازش مستقل در هر ماهواره— در عمل زودتر به یک محصول تجاری واقعی تبدیل میشود.
منبع: TechCrunch